ابزار سفر

درباره باغ گلشن

این باغ از آثار تاریخی مربوط به دوران زندیه - قاجاریه است که توسط فردی به نام میر حسن خان، که از حاکمان طبس بود، ساخته شد. میر حسن خان در وقف نامه ای که در سال 1218 هجری قمری تهیه کرد، این باغ و املاک زیادی را وقف اولاد و امور خیریه کرده است. در یادداشت های میرزا علی منشی باشی نیز، درباره اقدامات عمرانی وی در شهر طبس این چنین آمده است: «میر حسن خان به کار تنظیمات ملکی پرداخته، در استحکامات طبس کوشید ... ومیدان جلوی شهر و خیابانی با شکوه طرح را ریزی کردو باغی در بالای خیابان معروف گلشن ایجاد کرد».

در سفرنامه اعتصام الملک هم که در سال 1294 هجری قمری از طبس بازدید کرده، بیان شده است: «وقت عصر سوار شده به باغ گلشن، که از موقوفات میر حسن خان است، رفتم. باغ بزرگ و خوبی است. دو نهر آب خوب و صاف از دو طرف خیابانش جاری است». نکته ای که از بررسی توصیفات اعتصام الملک و سون هدین از باغ گلشن به دست می آید این است که ساختار معماری باغ به صورت امروزی نبوده است. استخر موجود به صورت گودال آبی بوده و طرح و معماری معینی نداشته و ساختمان سردر نیز خرابه و مختصر و حالت ابتدایی بدون کف سازی و جدول بند بوده است.

این بنا بدون کتیبه است و تنها تاریخی که روی بنا وجود دارد، جمله ای است که بر حلقه درب ورودی با این مضمون کنده کاری شده: «به امر سردار مکرم 1338 قمری». این جمله بیان کننده آن است که قطعا تعمیراتی به دست سردار مکرم در این باغ انجام گرفته است. «می گویند حوض و آبشارها باغ در زمان سردار مکرم به صورت گذشته بود و پس از او به وسیله عبدالرضا خان امیری حدود سال های 1313- 1309 ه.ش به وضع فعلی ساخته و پرداخته شده است». این اثر در سال 1355 به عنوان اثر ملی ثبت شده است.

کاربری باغ گلشن

برخی این باغ را دارای کاربری سکونت گاهی – حکومتی می دانند. در شهرهای کوچکی که معمولا تشکیلات و سازمان های اداری و نظامی آن ها محدود و یا فاقد ارگ حکومتی و فضاهای اداری بود، غالبا حاکم یا برخی از رجال مهم شهری در باغی سکونت داشتند که علاوه بر عمارت مسکونی آن، عمارتی دیگر نیز در آن ساخته می شد، تا در آن به کارهای حکومتی و اداری اشتغال داشته باشند. این بخش را که به آن عمارت بیرونی یا حتی در مواردی دیوان خانه می گفتند، به گونه ای ساخته می شد که رفت و آمد افراد در زندگی خانوادگی صاحب باغ اختلالی پیدید نیاورد. این باغ ها معمولا کوچک بودند و داخل یا کنار شهر قرار داشتند. اما باغ گلشن، گرچه خارج از شهر ساخته شده بود، این گونه نبوده است. چرا که تفکیک قلمرو فضایی با ساختار معماری ثابت در باغ وجود نداشته است و امنیت ارگ حکومتی شهر که در بخش غربی شهر قرار داشته به مراتب بیشتر بوده است. در سفرنامه ها نیز درباره ممنوعیت ورود زنان به این باغ سخن گفته شده است. از این رو، این باغ را نمی توان در دسته باغ های سکونت گاهی – حکومتی قرار داد. در باغ های حکومتی، جلوی عمارت دیوانی، که در محل عمارت سردر یا فضای ورودی قرار داشت، میدانی حکومتی و تشریفاتی برای برگزاری مراسم سان و رژه و تجمع های تشریفاتی و مذهبی ساخته می شد. در این حالت بیشتر در جبهه ای از عمارت دیوانی که به سمت میدان بود، ایوانی ستون دار یا بدون ستون در طبقه بالایی عمارت ساخته می شد تا هنگام برگزاری مراسم در میدان به عنوان جایگاه استقرار بزرگان کشوری و لشکری از آن استفاده شود. بدین ترتیب می توان بیان کرد که باغ های حکومتی بیشتر جزئی از یک مجموعه حکومتی بوده اند. عمارت سردر باغ گلشن نیز از این دست بناهاست. پس می توان گفت این باغ دارای کاربری حکومتی بوده است.